Zeytin Yetiştiriciliği

Zeytin hakkında

Zeytin, Türkiye'de özellikle Ege'de İzmir, Aydın, Manisa, Muğla ve Balıkesir çevresinde; Marmara'da Bursa, Çanakkale ve Yalova'da; Akdeniz'de Hatay, Mersin, Antalya ve Osmaniye'de yetiştirilir. Ilıman kışlı, uzun ve sıcak yazlı Akdeniz iklimi zeytin için uygundur. Açıkta yetiştiricilik esastır; örtü altı uygulamaları ticari meyve üretiminden çok fidan yetiştirme ve genç bitkileri koruma amacı taşır. Sofralık ve yağlık değerlendirme seçenekleri, ürünü kırsal işletmeler, işleme tesisleri ve ihracat açısından önemli kılar. Bu rehberde bahçe yeri seçimi, fidan dikimi, çeşit ve dikim sistemi seçimi, besleme, su yönetimi, olgunluk takibi ve hasat sonrası işlemler ele alınır. Amaç, ağacın uzun ömürlü yapısına uygun, düzenli verim ve kaliteli ürün odaklı bir üretim planı kurmaktır.

Ekim zamanı ve tohum

Zeytin bahçesi fidanla kurulur ve dikim genellikle sonbaharda veya ilkbaharda yapılır. Akdeniz ve kıyı Ege'de sonbahar dikimi, toprak tavı uygunsa köklerin kış boyunca yerleşmesine yardım eder. Marmara'da sonbahar dikimi ılıman alanlarda uygulanabilir; don riski yüksek kesimlerde ilkbahar daha güvenlidir. İç Anadolu ile Doğu Anadolu'nun yüksek ve sert kışlı yöreleri ekonomik zeytincilik için uygun değildir; rakımı 800 metreden yüksek alanlardan ve sıcaklığın -7 °C altına düştüğü yörelerden kaçınılmalıdır. Karadeniz'in ılıman kıyı mikroklimalarında ancak yer seçimi dikkatle yapılmalıdır. Güneydoğu'da ilkbahar dikimi, yaz kuraklığı başlamadan kök gelişmesi için planlanabilir. Dikim günü toprak donmuş, aşırı ıslak veya çok kuru olmamalıdır. En yaygın hata, geç don riski geçmeden dikim yapmak, ağır ve su tutan toprağa fidan yerleştirmek ve fidan köklerini açıkta bekletmektir.

Zeytin üretimi tohumla değil, ismine doğru ve sağlıklı fidanlarla yapılır. Çeşit seçiminde sofralık veya yağlık değerlendirme amacı, bölgenin kış soğukları, yaz sıcaklığı, hasat yöntemi ve ağacın gelişme gücü birlikte dikkate alınmalıdır. Yerli çeşitler ile standart sofralık, yağlık veya çift amaçlı çeşit tipleri arasından, çevrede uyumu kanıtlanmış olanlar tercih edilmelidir. Bahçede düzenli ürün alabilmek için tozlanma gereksinimi de kurulacak çeşit düzeni içinde değerlendirilmelidir. Geleneksel bahçelerde genellikle dekara 20-30 ağaç bulunur. Yarı sık dikimde genellikle 4 x 4 metre veya 6 x 4 metre mesafeler kullanılır. Modern sık dikimde 3,5 x 1,25 metre ve 4 x 1,5 metre gibi aralıklarla dekara yaklaşık 150 fidan veya daha fazlası yerleştirilebilir. Kesin aralık, çeşidin taç yapısı, toprak derinliği, eğim, sulama olanağı ve kullanılacak makinelere göre belirlenmelidir.

Gübreleme

Zeytinde gübreleme mutlaka toprak ve yaprak analizi sonuçlarına göre planlanmalıdır. Analiz, toprağın besin düzeyini, pH'sını, tuzluluk durumunu ve organik madde ihtiyacını görmeye yardım eder; bu nedenle gelişigüzel gübre uygulaması yerine her bahçe için ayrı program yapılmalıdır. Bahçe tesisinden önce iyi yanmış çiftlik gübresi veya uygun organik materyal toprağa karıştırılarak kök bölgesinin yapısı desteklenebilir. Temel gübrelemede fosfor ve potasyum gibi toprakta daha yavaş hareket eden besinler kök bölgesine verilmelidir. Azot ise sürgün gelişmesi ve ürün yüküne göre bölünerek uygulanmalıdır. Aşırı azot, gereksiz kuvvetli sürgün gelişmesine ve kalite sorunlarına neden olabileceğinden, özellikle sonbaharda fazla azot verilmemelidir. İlkbaharda uyanma öncesi ve sürgün gelişimi, yazın meyve büyümesi ile hasat sonrası dönem besleme kararlarının gözden geçirileceği başlıca zamanlardır.

Sulama

Zeytinin yıllık yağış isteği optimum olarak 700-800 mm dolayındadır. Yağışın yetersiz kaldığı yörelerde eksik su, ürün ve ağaç gelişimini koruyacak biçimde sulama ile tamamlanmalıdır. Özellikle çiçeklenme sonrası meyve tutumu, çekirdek sertleşmesi ve meyve irileşmesi dönemleri su stresine duyarlıdır. Modern sık dikim bahçelerde kök bölgesindeki bitki sayısı arttığından su ihtiyacı belirgin biçimde yükselir; yıllık gereksinim yaklaşık 2000 m3 ve üzerine çıkabilir. Damla sulama, suyu doğrudan kök bölgesine verdiği ve besleme yönetimini kolaylaştırdığı için uygundur. Karık sulama eğimli arazilerde erozyon, su kaybı ve düzensiz ıslanma riski taşır. Derin, iyi su tutan, tuzluluk sorunu olmayan ve pH'sı 6-8 civarında topraklar tercih edilmelidir. Eksik sulamada yapraklarda matlaşma, sürgün gelişiminde yavaşlama ve küçük meyve görülür; aşırı sulamada ise havasız kök bölgesi, sararma ve zayıf gelişme ortaya çıkabilir.

Yaygın hastalık ve zararlılar

Hastalıklar

• Zeytin halkalı leke hastalığı: İlkbaharda yaprakların üst yüzeyinde siyahımsı-gri renkte, yuvarlak nokta şeklinde lekeler oluşur. Bu noktalar birleşerek yeşilden sarıya, kahverengiden gümüşi renge kadar değişen, merkezi daire biçimindeki daha büyük lekelere dönüşür; yapraklar sararıp dökülür.
• Zeytin dal kanseri: Ağacın gövde, dal ve sürgünlerinde ur ve siğiller görülür. Yaprak, çiçek ve meyve döküm yaralarında küçük, yuvarlak, açık renkli ve süngerimsi urlar; don çatlakları boyunca tespih tanesi gibi dizilmiş urlar oluşur.
• Verticillium solgunluğu: Ağacın tek bir veya birçok yönünde kurumalar görülür. Kabuk dokusunun rengi ana daldan başlayarak morumsu menekşe rengine döner; dal kesitlerinde odun (ksilem) dokusunun koyu kestane renginde olduğu görülür.

Zararlılar

• Zeytin sineği: İlk yumurta bırakılan meyvelerde V şeklinde bir yarık, daha sonra meyve içinde larva beslenme kanalları görülür. Zarar gören meyveler dökülür ve ürün kalitesi düşer.
• Zeytin güvesi: Yapraklarda gittikçe genişleyen kıvrım biçiminde koyu kahverengimsi lekeler, yaprak altında siyah pislikler oluşur; sürgün uçları, çiçek tomurcukları ve çiçeklerde yenikler görülür. Haziran ve sonbahar dönemlerinde meyve dökümlerine yol açar.
• Zeytin karakoşnili: Yaprak ve sürgünlerde fumajin (is/karaballık) tabakası oluşur; yoğun bulaşma halinde sürgün ve dallarda kurumalar görülür.
• Zeytin fidantırtılı: Yaprak ve sürgünlerde yuvarlak ve iğ şeklinde lekeler, meyvelerde leke ve deformasyonlar görülür. Özellikle fidan ve genç ağaçların taze sürgünlerinde zarar yapar.

Zeytin hastalıkları ve zararlılarının belirtileri ve önlemleri ›

Hasat

Zeytin meyveleri sonbahar ve kış aylarında olgunlaşır; hasat tarihi çeşide, ürünün sofralık veya yağlık kullanımına, renk dönüşümüne ve hedeflenen kaliteye göre belirlenir. Salamuralık, yani sofralık çeşitler daha erken dönemde, meyve eti yeterli iriliğe ve uygun dokuya ulaştığında toplanır. Yağlık çeşitler ise daha ileri olgunlukta, genellikle daha geç dönemde hasat edilir. Elle sağım, tarakla toplama veya mekanik sarsma gibi yöntemler bahçenin yaşına, dikim sistemine ve iş gücüne göre seçilebilir. Dallara zarar vermemek, meyveyi yere düşürmemek ve kasalara aşırı yükleme yapmamak kaliteyi korur. Hasat edilen meyve gölgede bekletilmeli, yabancı maddelerden ayıklanmalı ve ezilmeden işletmeye ya da pazara ulaştırılmalıdır. Yağlık ürün mümkün olan en kısa sürede işlenmelidir. Sofralık ürünler ise boy, renk ve sağlamlık bakımından ayrılarak temiz, havalanabilir ambalajlarda sevke hazırlanmalıdır.