Domates Yetiştiriciliği

Domates hakkında

Domates, Türkiye’de açıkta ve örtü altında en geniş alanlarda yetiştirilen sebzelerden biridir. Akdeniz’de Antalya, Mersin ve Adana çevresinde örtü altı üretim öne çıkarken, Ege’de İzmir, Manisa ve Aydın, Marmara’da Bursa ve Balıkesir, İç Anadolu’da Ankara ve Konya çevresi açık tarla üretiminde önem taşır. Ilıman iklim isteyen, sıcağı seven ve dona hassas olan domates; verimli, iyi drene edilmiş, organik maddece zengin topraklarda iyi sonuç verir. Örtü altında sezon daha erken başlayabilir ve iklim koşulları daha yakından yönetilir; açıkta ise dikim zamanı ve hava riski belirleyicidir. Taze tüketim, sanayi ve pazarlama zincirindeki yeri nedeniyle ekonomik değeri yüksektir. Bu rehberde dikim zamanlaması, fide seçimi, besleme, su yönetimi ve hasat uygulamaları açıklanır.

Ekim zamanı ve tohum

Domates tohumları çoğunlukla ısıtmalı yastıkta veya fide üretim seralarında çimlendirilir, üretim esas yerine fide dikimiyle sürdürülür. Akdeniz’de korunaklı alanlarda kış sonundan itibaren, Ege ve Marmara’da ilkbaharda, İç Anadolu ile Doğu Anadolu’da don riski geçtikten sonra Nisan ve Mayıs döneminde dikim yapılır. Karadeniz’de toprak tavı ve yağış durumu, Güneydoğu’da ise erken ilkbahar sıcaklıkları dikkate alınmalıdır. Açıkta dikim için toprak yeterince ısınmalı, gece soğukları sona ermeli ve geç don tehlikesi kalmamalıdır. Soğuk toprağa erken dikim fide gelişimini geriletir; sıcak döneme fazla geç kalmak da verimli dönemi kısaltır. Aynı alanda domates, biber ve patlıcanı art arda yetiştirmemek; baklagil veya tahıllarla 3-5 yıllık ekim nöbeti uygulamak önemlidir.

Domates genellikle tohumdan yetiştirilen sağlıklı fidelerle üretilir. Tohumlar temiz, dengeli nem tutan fide ortamında çimlendirilir; yeterli kök ve gövde gelişimine ulaşan fideler tarlaya ya da seraya şaşırtılır. Çeşit seçerken açık tarla veya örtü altı koşuluna, erkencilik isteğine, meyve iriliğine, sofralık ya da işleme amacına ve bölgenin sıcaklık düzenine bakılmalıdır. Standart çeşitler ile hibrit çeşitler arasında seçim yapılırken tohumun izlenebilirliği ve fide kalitesi dikkate alınmalıdır. Sırık tiplerde destek sistemi planlanır, bodur veya yarı bodur tipler ise yetiştirme düzenine uygun seçilir. Dikim mesafesi çeşidin gelişme gücüne ve terbiye şekline göre değişir; sıra arası genellikle 70-100 cm, sıra üzeri genellikle 35-60 cm bırakılır. Fideler şaşırtılırken köklerin zedelenmemesi ve dikim derinliğinin fide harcı seviyesine yakın olması gerekir.

Gübreleme

Gübreleme programı mutlaka toprak analizi sonucuna göre kurulmalıdır. Domates besin maddesini dengeli ister; dikim öncesinde toprağın organik madde düzeyi, fosfor ve potasyum durumu belirlenmeli, eksikler temel gübreleme ile tamamlanmalıdır. Tarlaya verilecek çiftlik gübresi iyice yanmış olmalıdır; taze ahır gübresi kullanılmamalıdır. Yanmış çiftlik gübresi, toprağın yapısını ve su tutma kapasitesini destekler; kaynakta dekara 4-5 ton uygulama belirtilmektedir. Azotun tamamını başlangıçta vermek yerine, bitkinin gelişme ve meyve yükü dönemine göre bölerek üst gübreleme yapmak daha dengeli gelişim sağlar. Fosfor kök gelişimi, potasyum ise meyve kalitesi bakımından önem taşır. Yaprak gözlemleri ve gerekiyorsa yaprak analiziyle program sezon içinde yeniden değerlendirilmelidir.

Sulama

Domates düzenli ve dengeli sulama ister. Dikimden sonra köklerin toprağa uyum sağladığı dönem, çiçeklenme, meyve bağlama ve meyve büyütme dönemleri su yönetiminin en kritik aşamalarıdır. Topraktaki nem sürekli dengede tutulmalı, aşırı kuruma ile uzun süreli ıslaklık arasında gidip gelinmemelidir. Damla sulama suyu doğrudan kök bölgesine verdiği için suyu daha kontrollü kullanmaya yardımcı olur; karık sulama ise toprak yapısı ve arazi eğimine göre dikkatli yürütülmelidir. Eksik sulamada bitki gelişimi yavaşlayabilir, çiçek ve küçük meyve tutumu zayıflayabilir. Aşırı sulamada kök bölgesinde havasızlık, sararma ve yumuşak gelişme görülebilir. Düzensiz sulama meyvelerde çatlama ve çiçek burnu çürüklüğüne yol açabileceğinden, sulama aralığı hava sıcaklığına ve toprak tavına göre ayarlanmalıdır.

Yaygın hastalık ve zararlılar

Hastalıklar

• Erken yanıklık (Alternaria): Yapraklarda iç içe halkalı, kahverengi-koyu lekeler oluşur; lekeler büyüyerek yaprakların sararıp kurumasına ve dökülmesine yol açar.
• Geç yanıklık (Mildiyö): Yaprak ve gövdede su emmiş gibi koyu kahverengi lekeler görülür; nemli havada alt yüzeyde beyazımsı küf tabakası gelişir, meyvelerde sert kahverengi çürüklük oluşur.
• Fusarium solgunluğu: Bitki damarlarının tıkanması sonucu yapraklar alttan başlayarak sararır ve solar; gövde kesitinde kahverengi renk değişimi görülür, bitki gelişemeyip kurur.

Zararlılar

• Domates güvesi (Tuta absoluta): Larvalar yaprak içinde galeri açarak şeffaf kabarcıklı lekeler oluşturur; meyvelere girerek galeriler açar. Mücadele yapılmadığında zararlı yoğunluğuna göre yüzde 30-100 oranında zarar verebilir.
• Beyazsinek: Yaprakların alt yüzünde toplanıp bitki özsuyunu emer; yapraklarda sararma, güç kaybı ve salgıladığı tatlımsı madde üzerinde gelişen kara is mantarı görülür.
• Yaprak biti (Afit): Taze sürgün ve yaprak altında koloniler hâlinde bulunup özsu emer; yapraklarda kıvrılma, büzüşme ve gelişme geriliğine neden olur, virüs hastalıklarını taşır.

Domates hastalıkları ve zararlılarının belirtileri ve önlemleri ›

Hasat

Domateste hasat zamanı çeşide, yetiştirme şekline ve ürünün gönderileceği pazara göre belirlenir. Dikimden yaklaşık 2-3 ay sonra meyveler olgunlaşmaya başlar; meyve istenen irilik, renk ve sertliğe ulaştığında elle toplanır. Hasat birden çok devrede yapılır; bu yöntem aynı bitkide farklı olgunluktaki meyvelerin kayıpsız değerlendirilmesini sağlar. Yakın pazara gidecek ürün daha olgun, daha uzak sevkiyata gidecek ürün ise taşıma sırasında zarar görmeyecek olgunlukta toplanmalıdır. Meyveler sapından nazikçe ayrılmalı, ezilmeyi önlemek için derin kaplara aşırı doldurulmamalıdır. Toplanan ürün gölgede bekletilmeli, ayıklanmalı ve boy, renk ile sağlamlık bakımından sınıflandırılmalıdır. Serin, temiz ve havalanabilen koşullarda kısa süreli muhafaza; güneş altında bekletmeme ve darbe almadan taşıma kalite kaybını azaltır.