Üzüm Yetiştiriciliği

Üzüm hakkında

Üzüm, Türkiye'de Ege'nin Manisa, Denizli ve İzmir illerinde; İç Anadolu'nun Nevşehir, Ankara ve Konya çevresinde; Güneydoğu'nun Gaziantep, Mardin, Şanlıurfa ve Diyarbakır yörelerinde; ayrıca Marmara ve Karadeniz'in uygun mikroklimalarında yetiştirilir. Ülkemizde yaklaşık 5.500 yıllık geçmişe sahip olan asma, yaş, kuru ve şaraplık değerlendirmesi yanında pekmez, sirke, yaprak ve çekirdek gibi farklı kullanım alanlarıyla ekonomik önem taşır. Açık bağ yetiştiriciliği yaygındır; örtü altı uygulamaları ise erkencilik, iklimden korunma ve sofralık kaliteyi yönetme amacıyla sınırlı alanlarda kullanılır. Ilık, güneşli ve hasat döneminde nispeten kuru koşullar kaliteli üzüm için uygundur. Bu rehberde bağ yerinin hazırlanması, fidanla tesis, dikim düzeni, besleme, su ihtiyacının izlenmesi, olgunluk tayini ve hasat sonrası ürün yönetimi anlatılır. Üretim amacına uygun çeşit ve terbiye sistemi seçimi, planlamanın temelidir.

Ekim zamanı ve tohum

Bağ dikimi, asmanın dinlenme döneminde, kış sonu ile erken ilkbaharda yapılır. Akdeniz ve Ege'nin don riski düşük kesimlerinde sonbahar sonundan ilkbahar başına kadar uygun günler değerlendirilebilir. Marmara'da kışın toprak işlenebilir olduğu alanlarda erken ilkbahar güvenlidir. İç Anadolu, Karadeniz'in iç kesimleri, Doğu Anadolu ve yüksek rakımlı Güneydoğu alanlarında ağır don riski geçmeden dikim yapılmamalıdır. Tüplü fidanlar uygun sulama sağlanırsa büyüme döneminde de dikilebilir, ancak aşırı sıcak günlerden kaçınmak gerekir. Toprak, köklerin gelişmesine izin verecek tavda ve ısınmış olmalıdır; suyla doymuş veya donmuş toprağa dikim kök kaybına yol açar. Dikim çukurları 40 x 40 x 40 cm açılır. Aşılı köklü fidan, köklü anaç, tüplü fidan veya köklü yerli fidan kullanılabilir. Yaygın hatalar, kökleri kurutmak, çok derin dikmek, aşı noktasını toprak altında bırakmak ve ilk can suyunu geciktirmektir.

Üzüm tohumla değil, fidanla çoğaltılır. Aşılı köklü fidan, köklü anaç, tüplü fidan veya köklü yerli fidan seçenekleri, toprağın yapısı, bağın yenilenme amacı ve yetiştiricilik sistemi dikkate alınarak seçilmelidir. Çeşit seçiminde yaşlık, kurutmalık, şaraplık veya şıralık kullanım amacı; çekirdekli ya da çekirdeksiz tip; erkencilik, salkım yapısı ve yerel iklime uyum önemlidir. Yerli çeşitler ile standart sofralık, kurutmalık ve şaraplık çeşit tipleri arasından, bölge koşullarında düzenli ürün veren materyal kullanılmalıdır. Dikim öncesinde dip kökler 10 cm kalacak şekilde kısaltılır, yan kökler temizlenir. Dikim aralığı iklim, toprak, çeşit, terbiye şekli ve mekanizasyona göre genellikle sıra arası 2-3 metre, sıra üzeri 1,5-2,5 metre uygulanır. Dikdörtgen dikim biçimi çalışma kolaylığı sağlar. Kuvvetli gelişen çeşitlerde ve verimli topraklarda hava dolaşımı ile makine geçişi için aralıklar daraltılmamalıdır.

Gübreleme

Üzümde gübreleme, toprak ve yaprak analizine göre planlanmalı; tüm bağlara uyacak sabit bir doz kullanılmamalıdır. Tesis öncesinde organik madde düzeyi düşük topraklara iyi yanmış organik materyal verilmesi, toprağın su tutma ve havalanma özelliklerini destekler. Tesis gübrelemesinde kök sisteminin gelişmesi için fosfor ve potasyum esas alınır ve bunlar kök bölgesine yerleştirilir. Asmanın makro besinleri azot, fosfor, potasyum, kalsiyum, magnezyum ve kükürttür. Demir, bakır, çinko, mangan, bor, molibden ve klor ise mikro besinler arasında yer alır. Azot, sürgün gelişmesini destekler ancak fazla uygulandığında aşırı vegetatif gelişme ve kalite düşüşü görülebilir. İlkbahar başlangıcında sürgün gelişmesi, çiçeklenme öncesi, tane tutumu ve hasat sonrası dönemlerde analiz ile gözlem birlikte değerlendirilmelidir. Kumlu topraklarda besin kaybını azaltmak için uygulamalar bölünerek yapılmalı, organik madde düzenli olarak korunmalıdır.

Sulama

Asmanın su gereksinimi gelişme dönemine göre değişir. Vejetatif gelişme, çiçeklenme ve meyveye yatma başlangıcında günlük su tüketimi 5-6 mm düzeyine ulaşabilir. Kullanılabilir toprak nemi %35-45 düzeyine düştüğünde su stresi belirtileri başlar. Asma, gereksinim duyduğu suyun yaklaşık %75'ini toprağın ilk 90 cm'lik bölümünden aldığı için sulama kök bölgesini dengeli ıslatmalıdır. Yıllık ortalama 500-600 mm yağış genelde yeterli kabul edilir; yağışın 350 mm ve altında olduğu yerlerde yaz döneminde sulama gerekir. Damla sulama, suyu kontrollü verdiği, yaprak yüzeyini ıslatmadığı ve eşit gelişmeyi desteklediği için uygundur. Karık sulama ilk kurulum maliyeti yönünden kolay görünse de su dağılımı düzensizleşebilir. Eksik sulamada sürgünler zayıflar, taneler küçük kalır ve yapraklar solgunlaşır. Aşırı sulamada kök bölgesinde havasızlık, sararma, gereksiz sürgün artışı ve tane kalitesinde gerileme görülebilir.

Yaygın hastalık ve zararlılar

Hastalıklar

• Bağ Küllemesi (Uncinula necator): Asmanın tüm yeşil aksamında önce sarı lekeler, ardından küle benzer beyaz bir küf tabakası oluşur. Hastalığa yakalanan yapraklar kıvrılmaya başlar, buruşur ve zamansız dökülür. Taneler mercimek ya da koruk büyüklüğünde yakalanırsa sararıp kurur; daha iri tanelerde ise çatlamalar olur ve çekirdekleri görünür hale gelir.
• Bağ Mildiyösü (Plasmopara viticola): Yapraklar üzerinde önce sarımsı, yuvarlak, şeffaf zeytinyağı lekeleri belirir; lekeler büyüyerek tüm yaprağı sarabilir ve yaprağın alt yüzünde beyazımsı bir küf tabakası oluşur. Lekeler sonradan esmerleşir, kurur. Salkımlara geçtiğinde uçlardan itibaren çürüme görülür, taneler buruşur ve derimsi bir hal alır.

Zararlılar

• Salkım Güvesi (Lobesia botrana): Ülkenin her bölgesinde görülen en önemli bağ zararlısıdır; yılda 3-4 nesil verir. İlk nesil larvalar çiçek salkımlarını salgıladıkları ipliklerle bağlayarak çiçeklerin dökülmesine yol açar; ikinci ve üçüncü nesil larvalar tane içine girerek beslenir ve zararlı tanelerde gelişen çürükçül mantarlar salkımın çürümesine neden olur. Larva boyu yaklaşık 10 mm, vücut sarımsı yeşil, baş kısmı bal rengidir.
• Bağ Filokserası (Phylloxera): Amerika kökenli bu böcek asmanın köklerinde yaşar, kökleri tahrip ederek asmanın kurumasına neden olur. Kimyasal yöntemlerle mücadelesi mümkün olmadığından, dayanıklı Amerikan asma anaçları üzerine kültür çeşitlerinin aşılanmasıyla (modern bağcılık) korunma sağlanır.

Üzüm hastalıkları ve zararlılarının belirtileri ve önlemleri ›

Hasat

Üzümde hasat süresi bölgeye, çeşide ve olgunluğa bağlı olarak 1-2 ay arasında değişir. Yaşlık, kurutmalık ve şaraplık ürünlerde doğru hasat zamanı farklı kalite hedeflerine göre belirlenir. Salkımlar salkım sapından tutularak hasat makası ile kesilmeli, taneler sıkılmamalı ve koparılmamalıdır. Olgunluk indisi olan kuru madde ile asit oranının en az 20/1 olması istenir; bu oran çeşitlere göre genellikle 25-35/1 arasındadır. Hasat, sabah erken saatlerde veya akşam serinliğinde yapılmalıdır. Yağmurlu havalarda tanelerde çatlama riski bulunduğundan birkaç gün beklemek yararlıdır. Kesilen salkımlar gölgeye alınmalı, zedelenmiş ve istenen kalite dışındaki salkımlar ayrılmalıdır. Yaş üzüm, havalanabilen kasalarda ezilmeden hızlıca soğutulmalı ve pazara sevk edilmelidir. Kurutmalık ürünlerde salkımlar temiz bir zeminde uygun kurutma düzenine alınmalı; şaraplık ürünler ise bekletilmeden işleme yerine taşınmalıdır.