Kiraz Yetiştiriciliği

Kiraz hakkında

Kiraz, Türkiye'de İç Anadolu'nun Konya, Afyonkarahisar ve Ankara çevresinde; Ege'de İzmir, Manisa ve Denizli'de; Marmara'da Bursa ve Bilecik'te; ayrıca Isparta, Amasya, Tokat ve Kayseri gibi farklı yörelerde yetiştirilen değerli bir meyve türüdür. Türkiye, kirazın dış pazardaki yeri bakımından söz sahibi üretici ülkeler arasındadır. Kışın yeterli soğuklanma sağlayan, ilkbahar geç donlarının sınırlı olduğu ve hasat döneminde aşırı yağış almayan iklimler uygundur. Açık bahçe üretimi yaygındır; örtü sistemleri daha çok yağıştan koruma, erkencilik veya yüksek değerli sofralık ürün kalitesini koruma amacıyla uygulanır. Meyvenin taze tüketim ve ihracat niteliği, görünüş ve dayanıklılığı önemli kılar. Bu rehberde bahçe kuruluşu, fidan ve anaç seçimi, dikim zamanı, besleme, sulama, olgunluk ölçütleri, dikkatli hasat ve soğuk zincire hazırlık anlatılır. Başarılı yetiştiricilikte uygun arazi ve düzenli su yönetimi belirleyicidir.

Ekim zamanı ve tohum

Kiraz bahçesi sertifikalı fidanlarla kurulur. Kışların ılık geçtiği Akdeniz ve Ege'nin uygun kesimlerinde sonbahar dikimi tercih edilebilir. Marmara'da sonbahar dikimi, ağır don görülmeyen yerlerde köklerin yerleşmesine katkı sağlar. İç Anadolu, Karadeniz'in yüksek kesimleri, Doğu Anadolu ve sert kışlı Güneydoğu alanlarında ilkbahar dikimi daha güvenlidir. Dikim, toprak tavdayken ve kuvvetli don riski geçtikten sonra yapılmalıdır. Fidan, aşı parselinden söküldüğü derinlikte dikilmeli; aşı noktası toprak üstünde kalmalıdır. Dikimden sonra kök çevresindeki boşluklar kapatılmalı ve mutlaka can suyu verilmelidir. Toprak sıcaklığı kök gelişimini destekleyecek düzeye gelmeden yapılan erken ilkbahar dikimi ile çok sıcak, kuru dönemde yapılan geç dikim başarısızlığa yol açabilir. Yaygın hatalar, kökleri güneşte bekletmek, fidanı derin dikmek, dikim çukurunda sıkışık tabaka bırakmak ve ilk yıl su ihtiyacını ihmal etmektir.

Kiraz tohumla değil, anaç üzerine aşılanmış fidanla çoğaltılır. Fidanın sertifikalı, çeşidi doğru, kökleri canlı ve gövdesi gelişmiş olması gerekir. Çeşit seçiminde bölgenin soğuklanma koşulu, ilkbahar don riski, hasat dönemi, meyve iriliği, çatlama eğilimi ve pazar isteği birlikte değerlendirilmelidir. Yerli çeşitler ile standart erkenci, orta mevsim ve geççi sofralık çeşit tipleri arasından yöreye uyumlu olanlar seçilmelidir. Tozlanma gereksinimi bulunan bahçelerde uygun tozlayıcı düzeni baştan planlanmalıdır. Dikim sıklığı anaca göre değişir. Kuşkirazı, Prunus avium, anacında genellikle 5 x 6 metre veya 6 x 7 metre; İdris, Prunus mahaleb, anacında genellikle 4 x 5 metre veya 5 x 6 metre aralıklar kullanılır. Kuşkirazı üzerine aşılı çeşitlerde ilk verim 7-8, İdris üzerinde 4-5 yıllarda gerçekleşebilir. Sıra yönü, ışıklanma ve makine geçişini kolaylaştıracak biçimde belirlenmelidir.

Gübreleme

Kirazda gübreleme programı, 0-30, 30-60 ve 60-90 cm toprak derinliklerinden alınan örneklerin analizine göre hazırlanmalıdır. Yaprak analizi de besin noksanlıklarını doğrulamak için yararlıdır. Bahçe tesisinde organik madde düzeyi düşük alanlara iyi yanmış organik materyal verilmesi, su tutma ve kök gelişimi bakımından fayda sağlar. Vejetatif gelişmede etkili azot, erken ilkbaharda çiçek tomurcukları kabarmadan önce planlanır. Fosfor, çiçeklenme ve meyve tutumu; potasyum ise meyve iriliği, renk ve genel kalite bakımından önem taşır. Bu besinler ağacın yaşına, ürün yüküne ve analiz sonucuna göre dengelenmelidir. Kumlu topraklarda yıkanma kayıplarını azaltmak için özellikle hareketli besinler bölünerek uygulanmalıdır. Bor, demir ve çinko gibi mikro besinler yalnız analiz veya açık eksiklik bulgularıyla desteklenen gereksinime göre ele alınmalıdır. Fazla azot, aşırı sürgün gelişimi ve yumuşak dokuya yol açabileceği için uygulama zamanı ile miktarı dikkatle yönetilmelidir.

Sulama

Kirazda doğru sulama, ağaç gelişimi, meyve iriliği ve düzenli verim için kritiktir. Çiçeklenme sonrası meyve tutumu, hızlı meyve gelişimi, hasat sonrası sürgün gelişimi ve yaz kuraklığı dönemleri su yönetiminin öne çıktığı zamanlardır. Damla sulama, suyu ölçülü biçimde kök bölgesine verdiği ve toprak nemini daha dengeli tuttuğu için idealdir. Mini spring ve salma sulamada suyun kök boğazına ve gövde çevresine doğrudan temas etmemesine dikkat edilmelidir. Karık sulama, özellikle eğimli alanlarda suyun eşit dağılmaması ve kayıp oluşması bakımından daha fazla takip gerektirir. Eksik sulama kuraklık stresine, yapraklarda solgunluğa, sürgün gelişiminde gerilemeye ve küçük meyveye neden olabilir. Aşırı sulama kök gelişimini yavaşlatır, toprakta havasızlık oluşturur, demir klorozuna ve besin yıkanmasına yol açabilir. Sulama aralığı takvimle değil, toprağın nemi, hava sıcaklığı, ağacın gelişme dönemi ve yağışa göre ayarlanmalıdır.

Yaygın hastalık ve zararlılar

Hastalıklar

• Çiçek Monilyası (Mumya Hastalığı, Sclerotinia laxa): Hastalık çiçek, çiçek sapı ve sürgünlerde görülür. Hastalanan çiçekler kahverengileşir ve mumyalaşarak dal üzerinde kalır; bunlardan çıkan zamk dala yapışabilir. Hasta çiçekleri taşıyan sürgünler esmerleşip kuruyabilir, kuru dallarda zamk akıntısı görülür. Kalın dallarda ortası çökük elips şeklinde kanser yaraları oluşur.
• Meyve Monilyası (Sclerotinia fructigena): Belirtiler olgunlaşmaya yakın dönemde görülür. Enfeksiyon alan meyvelerin içi kahverengileşir, etrafı kahverengiye döner. Meyveler normal rengini kaybedip kahverengileşir, ardından grimsi bir kitle ile kaplanır ve buruşarak kurur; bu mumya meyveler ya yere dökülür ya da ağaç üzerinde asılı kalır.
• Bakteriyel Kanser ve Zamklanma (Pseudomonas syringae pv. syringae): En çok gövde ve dallarda zarar yapar. Dış kabukta dairesel ve uzunlamasına ıslak lekeler oluşur; lekeler kahverengi ve ekşi kokuludur. Hastalanan gözlerin dibinde kanserler meydana gelir, dallardan zamk akar. Yaprak lekeleri küçük ve morumsudur, etrafında hale bulunur; erken enfeksiyonlarda yapraklar saçma ile delinmiş gibi görünür. Ağacı zayıflatır, verim ve kaliteyi düşürür.

Zararlılar

• Kiraz Sineği (Rhagoletis cerasi L.): Erginler genellikle Nisan sonu veya Mayıs başında çıkar; dişiler yumurtalarını ben düşmüş meyvelerin kabuğu altına bırakır. Yumurtadan çıkan larvalar meyvenin etli kısmında beslenir, bazı meyveler zamanından önce olgunlaşıp dökülür. Kurtlu meyvelerin kalitesi ve pazar değeri düşer; zarar özellikle orta ve geççi çeşitlerde görülür.
• Kanadı Noktalı Sirke Sineği (Drosophila suzukii): Önemli bir karantina zararlısıdır. Ağaç üzerindeki olgun sağlıklı meyvelere yumurta bırakır; larvalar meyve içinde beslenir. Bir meyvede birden çok larva bulunabildiği için meyvede yumuşama ve çürüme belirtileri hızla artar, ardından fungal ve bakteriyel enfeksiyonlar gelişir. Yüksek nem ve ılıman koşullar gelişimini destekler.

Kiraz hastalıkları ve zararlılarının belirtileri ve önlemleri ›

Hasat

Kiraz hasadı elle, tek tek ve günün serin saatlerinde yapılır. Meyveler aynı anda olgunlaşmadığından hasat en az iki seferde tamamlanır. Meyve, sapı ile dal arasındaki boğumdan alınmalı; sapından koparılmış ürünlerin dayanımı düştüğü için sap bütünlüğü korunmalıdır. Tam çiçeklenmeden hasada geçen süre çeşide göre yaklaşık 40-75 gündür. Hasat olgunluğunda meyvenin çeşide özgü tam rengini alması ve suda çözünür kuru madde değerinin en az %14-16 olması beklenir. Hasat sırasında meyveye baskı uygulamamak, küçük ve sığ kasalar kullanmak, güneşte bekletmemek kalite kaybını sınırlar. Toplanan ürün tarlada ayıklanmalı; çatlak, ezik, sapı kopuk ve uygun irilikte olmayan meyveler ayrılmalıdır. Hasat sonrası hydrocooling ile ön soğutma yapılarak soğuk zincir korunmalıdır. Ambalajlama öncesinde boylama ve renk sınıflaması yapılmalı, ürün bekletilmeden uygun sıcaklıkta pazara sevk edilmelidir.