Çilek Yetiştiriciliği

Çilek hakkında

Çilek, otsu yapıda fakat çok yıllık bir bitki olup Türkiye’de geniş alanlarda yetiştirilen ekonomik değeri yüksek bir meyvedir. Akdeniz’de Mersin, Adana, Antalya ve Osmaniye, Ege’de Aydın ve İzmir, Marmara’da Bursa ve Yalova, Karadeniz’de Düzce ve Zonguldak çevresi çilek yetiştiriciliğinde öne çıkar. Açıkta üretim bölgenin kış ve ilkbahar koşullarına bağlıdır; örtü altında ise erkenci ürün alma ve yağıştan korunma imkânı artar. İyi drene edilen, organik maddece yeterli topraklar sağlıklı kök gelişimi için önemlidir. Taze tüketim, işleme ve yakın pazara sunum olanakları çileğin ekonomik önemini güçlendirir. Bu rehberde dikim zamanı, fide seçimi, besleme, sulama ve hasat uygulamalarının temel esasları anlatılır.

Ekim zamanı ve tohum

Çilekte birden çok dikim zamanı vardır. Kış dikimi 15 Ekim-15 Kasım, yaz dikimi 15 Temmuz-15 Ağustos, sonbahar dikimi Eylül-Ekim ve ilkbahar dikimi Nisan ayında yapılır. Akdeniz Bölgesi’nde en yaygın uygulama kış dikimidir. Ege ve Marmara’da sonbahar veya ilkbahar koşulları, Karadeniz’de aşırı yağıştan kaçınılan dönemler, İç Anadolu ile Doğu Anadolu’da şiddetli don riski sonrasındaki ilkbahar, Güneydoğu’da ise kış soğukları ve yaz sıcakları dikkate alınmalıdır. Dikim sırasında toprak tavlı olmalı, aşırı ıslak veya donmuş toprakta çalışılmamalıdır. Dikim genellikle 25-30 cm sıra arası ve sıra üzeri mesafe ile yapılır. Fideleri çok derin dikmek büyüme noktasını örter, çok yüzlek dikmek ise köklerin kurumasına neden olabilir. Dikim takvimi, fide tipi ve bölgesel sıcaklık koşulları birlikte değerlendirilmelidir.

Çilek tohumla değil fide ile dikilir. Kış dikiminde dekara yaklaşık 8.000 adet, yaz dikiminde ise yaklaşık 6.200 adet fide kullanılır. Fideler kök boğazı toprak yüzeyiyle aynı hizada olacak şekilde, ne çok derin ne de çok yüzeysel dikilmelidir. Köklerin dikim çukurunda kıvrılmaması ve toprağın kök çevresine iyi bastırılması önemlidir. Çeşit seçiminde kısa gün, gün nötr veya bölge koşullarına uygun diğer standart tipler; erkencilik, meyve iriliği, aroma, taşıma dayanımı ve pazar amacı dikkate alınmalıdır. Açıkta veya örtü altında yetiştiriciliğe uygun fide tipi tercih edilmelidir. Fide seçerken kök sisteminin canlı, taç kısmının sağlam ve gelişimin dengeli olması aranır. Sıra arası ve sıra üzeri mesafe genellikle 25-30 cm uygulanır; daha geniş veya dar düzenler üretim sistemine göre planlanabilir. Dikimden hemen sonra kök çevresinin nemi korunmalıdır.

Gübreleme

Çilekte gübre miktarı toprak ve yaprak analiz sonuçlarına göre belirlenmelidir. Dikim öncesi toprak hazırlığında dekara 3-4 ton yanmış çiftlik gübresi ile 30-35 kg kompoze gübre uygulanması kaynakta yer alır. Yanmış organik materyal toprağın yapısını, su tutma kapasitesini ve kök çevresini destekler. Çiçeklenmeden sonra ayda bir dekara 20 kg amonyum sülfat uygulanarak sezon boyunca toplam 100-120 kg amonyum sülfat verilebileceği belirtilmektedir. Değerler amonyum sülfat ve kompoze gübre üzerinden verilmiştir; saf azot ve fosfor miktarı kaynakta net değildir. Bu nedenle uygulama, her parselin analiz sonucuna göre uyarlanmalıdır. Temel gübreleme dikim öncesinde planlanır; büyüme, çiçeklenme ve meyve dönemlerinde ihtiyaç görüldüğünde üst gübreleme yapılır. Aşırı azot, dengeli meyve gelişimini olumsuz etkileyebileceğinden besin elementleri dengeli verilmelidir. Organik madde uygulaması iyi yanmış materyalle yapılmalıdır.

Sulama

Çilekte yağmurlama, karık ve damla sulama yöntemleri kullanılabilir. Kontrollü su uygulaması ve su tasarrufu sağlaması nedeniyle en ideal yöntem damla sulamadır. Özellikle çiçek ve meyve döneminde damla sulama tercih edilir; suyun kök bölgesine düzenli verilmesi meyve gelişimini destekler. Dikimden sonra fide köklerinin toprağa yerleştiği dönemde nem yakından takip edilmelidir. Karık sulamada suyun bitki taç kısmında uzun süre birikmemesi, yağmurlamada ise uygulama zamanının hava koşullarına göre seçilmesi gerekir. Su eksikliği yapraklarda pörsüme, küçük meyve ve gelişme geriliğiyle kendini gösterebilir. Aşırı sulama ise kök bölgesinde havasızlığa, sararmaya ve yumuşak gelişmeye yol açabilir. Sulama aralığı sabit bir takvimle değil, toprağın nemi, sıcaklık, bitkinin gelişme dönemi ve yağış dikkate alınarak belirlenmelidir. Hasat döneminde düzenli, ölçülü su yönetimi meyve iriliği ve diri görünüm açısından önemlidir.

Yaygın hastalık ve zararlılar

Hastalıklar

• Kurşuni küf (Botrytis cinerea): Çiçek, meyve ve meyve saplarında gri-kahverengi yumuşak çürüklük ve üzerinde gri renkli küf tabakası oluşur. Nemli ve serin koşullarda hızla yayılır, meyveleri pazar değeri olmayacak şekilde çürütür.
• Meyve çürüklüğü: Olgunlaşan meyvelerde toprakla temas eden kısımlardan başlayan çürümeler görülür; meyveler yumuşar, sulanır ve dökülür.
• Yaprak leke hastalığı: Yapraklarda önce küçük kahverengi-morumsu lekeler oluşur; lekeler büyüyerek birleşir, yaprakların kuruyup işlevini kaybetmesine yol açar.
• Külleme: Yaprak, çiçek ve meyve yüzeyinde un gibi beyaz toz tabakası görülür; yapraklar yukarıya doğru kıvrılır, meyveler gelişmez ve şeklini kaybeder.

Zararlılar

• Kırmızı örümcek: Yaprakların alt yüzeyinde beslenerek bitki öz suyunu emer; yapraklarda sararma, paslanma ve noktalanma ile birlikte ince ağ örgüsü oluşur, şiddetli zararda yapraklar kurur.
• Yaprak bitleri: Taze sürgün ve yaprakların öz suyunu emerek beslenir; yapraklarda kıvrılma, gelişme geriliği ve salgıladıkları tatlımsı madde üzerinde kara is oluşumu görülür. Ayrıca virüs taşıyabilirler.
• Dana burnu: Toprak altında galeriler açarak kök ve kök boğazını kemirir; zarar gören fideler aniden solar, sararır ve kurur.
• Nematodlar: Köklerde zedelenme ve şişkinliklere neden olur; bitki cılız kalır, gelişmesi yavaşlar ve verim düşer.

Çilek hastalıkları ve zararlılarının belirtileri ve önlemleri ›

Hasat

Çilekte yakın pazara gönderilecek meyveler tam olgunlaştığında, uzak pazara gönderilecek meyveler ise yaklaşık dörtte üçü kızardığında hasat edilir. Meyvenin çeşide özgü rengi, parlaklığı ve yeterli iriliği olgunluk göstergesidir. Hasat sırasında meyveye fazla dokunmadan, sapından koparılarak toplanmalıdır. Sabah serinliğinde yapılan toplama, meyvenin tarla sıcaklığını daha düşük tutmaya yardımcı olur. Çilek hassas bir ürün olduğundan hasat kapları fazla doldurulmamalı, meyveler üst üste bastırılmamalıdır. Toplandıktan sonra doğrudan güneşte bırakılmadan hızla gölge ve serin koşullara alınmalıdır. Ezilmiş, aşırı olgun veya şekli bozuk meyveler ayrılarak pazara hazırlık yapılır. Ambalajlama sırasında meyve boyu, renk durumu ve sağlamlığına göre sınıflandırma yapılması sunumu iyileştirir. Kısa sürede soğutma, temiz kap kullanımı ve dikkatli taşıma; su kaybı, yumuşama ve ezilme kaynaklı kalite kaybını azaltır.