Yer Fıstığı Yetiştiriciliği

Yer Fıstığı hakkında

Yer fıstığı (Arachis hypogaea), baklagiller familyasından, meyvelerini toprak altında olgunlaştıran tek yıllık ve yazlık sıcak iklim bitkisidir. Ülkemizde başta Çukurova bölgesi olmak üzere sulanabilen kıyı ovalarında çoğunlukla çerezlik olarak yetiştirilir. Bu rehber; yer fıstığında ekim zamanı, tohumluk, gübreleme, sulama, hasat ile yaygın hastalık ve zararlıları Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü (BATEM) yayınına dayanarak özetler.

Ekim zamanı ve tohum

Ana ürün olarak toprak sıcaklığı 13 derecenin üzerine çıktığında, genellikle 10 Nisan-20 Mayıs tarihleri arasında ekilir. İyi bir çıkış için toprak sıcaklığının en az 18 dereceye ulaşması beklenmeli, ekimde acele edilmemelidir. Çimlenme ve çıkış için en uygun toprak sıcaklığı 30-35 derecedir. İkinci ürün ekimi, hububat hasadından hemen sonra ve en geç haziranın ikinci yarısına kadar yapılır. Ortalama ekim derinliği 5-6 cm, sıra arası 60-70 cm ve sıra üzeri 10-15 cm olmalıdır.

İri taneli çerezlik (ülkemizde yetiştirilen Virginia tipi) çeşitlerde dekara 10-13 kg meyveye karşılık gelen 7-8 kg iç tohum, küçük taneli Spanish ve Valencia çeşitlerinde ise 8-9 kg meyveye karşılık gelen 5-6 kg iç tohum kullanılır. Dekara 12 kg'a kadar iç tohumluk miktarının artırılması ile verim artmaktadır. Çimlenme oranı düşükse kullanılacak tohumluk miktarı artırılmalıdır.

Gübreleme

Yer fıstığı baklagil bitkisi olduğu için azotlu gübre ihtiyacı azdır; köklerindeki Rhizobium bakterileri havanın serbest azotunu bağlar. Ekimle birlikte taban gübresi olarak en fazla 3 kg/da saf azot önerilir. Azot bakterisi aşılaması yapılmadıysa veya nodülasyon zayıfsa, üst gübre olarak (aşılama yoksa ya da toprak bulaşık değilse 15 kg/da, aşılı veya bulaşık ise 10-12 kg/da civarında) saf azot uygulanabilir. Fosfor toprakta hiç yoksa ekim öncesi dekara yaklaşık 10-12 kg saf fosfor (P2O5) verilmelidir; mikoriza (VAM) iyi çalışan topraklarda 3 kg/da, fosfor birikimi olan topraklarda 5-6 kg/da yeterli olabilir. Tüm gübreleme en az 3-5 yılda bir yapılan toprak analizine göre düzenlenmelidir.

Sulama

Yer fıstığı yazlık sıcak iklim bitkisi olduğu için su ihtiyacı oldukça yüksektir ve sulanabilen ovalarda yetiştirilir. Özellikle çiçeklenme, ginofor oluşumu ve kapsül dolum dönemlerinde toprağın susuz kalmaması önemlidir; toprağın aşırı ısınmasını önlemek için sulamalarda tüm toprağın ıslanması sağlanmalıdır. Sap çürüklüğü ve kırmızı örümcek gibi sorunları azaltmak için salma sulama yerine yağmurlama sulama tercih edilmelidir. Sulama suyunun yetersiz olduğu koşullarda yer fıstığı tarımı önerilmez.

Yaygın hastalık ve zararlılar

Hastalıklar

• Kök Boğazı Çürüklüğü (Aspergillus niger): Ülkemizde en fazla zarar yapan hastalıktır. Bitkinin tümünün ya da birkaç dalcığının aniden solması ve sonrasında bitkinin ölümü görülür. Enfekteli doku önce kahverengileşir, zamanla lifli ve açık renkli hale gelir; toprağın hemen altındaki dokularda siyah ve hafif yumuşak mantar gelişimi en önemli belirtidir. Tohumlar üzerinde açık renkli yanıklar oluşabilir.
• Sap Çürüklüğü (Sclerotium rolfsii): Beyaz çürüklük olarak da bilinir. Sap ve yapraklarda nekrotik ölü dokular, tohumlarda mavi lekeler oluşur. Bitkilerin dip kısımlarında ve kök boğazı çevresinde kül serpilmiş gibi beyaz mantar misellerİ görülür; yapraklar sararıp solar ve koyu kahverengine döner. İlerleyen dönemde 0,5-2 mm çapında küremsi, kahverengi sklerotlar oluşur.
• Erken ve Geç Yaprak Leke Hastalıkları (Cercospora arachidicola ve Cercosporidium personatum): En yaygın görülen mantari hastalıklardır. Yapraklarda, sapta ve hatta ginoforda 1-10 mm çapında lekeler oluşur. Erken leke hastalığında lekeler kahverengi ve etrafında belirgin sarı hale bulunur, çoğunlukla yaprağın üst yüzeyinde gelişir. Geç leke hastalığında lekeler siyah, hale az ya da belirsizdir ve daha çok yaprağın alt yüzeyinde gelişir. Lekeler birleşerek yaprağın kuruyup dökülmesine yol açar.
• Phytium Meyve Çürüklüğü (Phytium myriothylum): Sürekli ıslak toprak koşullarında ve 30-34 derece toprak sıcaklığında hızla gelişir. Kazık kök ve ince kökler infekte edildiğinde koyu kahverengi veya siyaha döner; solgun bitkilerde yaprakçıklar açık yeşil renk alır. İnfeksiyon sonucu meyveler çürür, kökler bozulur ve bitkide ani solgunluk ortaya çıkar.
• Aflatoksin (Aspergillus flavus): Doğrudan bitkiye değil, ürünü tüketen insan ve hayvan sağlığına zararlı, kanserojen bir mikotoksindir. Özellikle hasat öncesi son dönemde bitkilerin susuz kalması, geç hasat ve kötü depolama koşullarında tohum ve küspede gelişir; üründe küflenme, renk değişimi ve kötü koku ile kendini gösterir.

Zararlılar

• Toprak Altı Zararlıları (bozkurt, telkurdu, danaburnu): Bozkurt (Agrotis ipsilon), telkurdu (Agriotes lineatus) ve danaburnu (Gryllotalpa gryllotalpa) toprak altında zarar yapar. En önemli zararı bozkurt larvaları yapar; geceleri bitkiyi kökünden keser, bazen de olgun bitkilerin toprak altındaki kapsüllerini delerek doğrudan meyvelere zarar verir.
• Kırmızı Örümcek (Tetranychus spp.): Gözle güçlükle görülen, yeşilimsi, sarımsı veya kırmızımsı renkte çok küçük bir zararlıdır. Ergin ve nimfleri yaprakların alt yüzeyinde bitki özsuyunu emerek yaprakların sararıp kurumasına neden olur, alt yüzeyde ağ örerler. Emgi yerleri önce beyazlaşır, sonra sarı ve kahverengi lekelere dönüşür, yapraklar kurur ve dökülür. Aşırı zararda bitki büyüyemez, meyveler gelişemez. Özellikle sıcak ve tozlu ortamlarda salgın yapar.
• Yeşil Kurt (Heliothis armigera): Larvaları önce yapraklarda delikler açarak beslenir. Olgun larva 30-45 mm uzunluğunda olup yeşil, kahverengi veya soluk sarı renklerde değişir; üst kısmında yeşil-kahverengi-sarı, yanlarında sarı renkli birer band bulunur. Ergini 35-40 mm kanat açıklığına sahip bir kelebektir ve kışı toprakta pupa döneminde geçirir.

Yer Fıstığı hastalıkları ve zararlılarının belirtileri ve önlemleri ›

Hasat

Ülkemizde yetiştirilen iri taneli çerezlik (Virginia tipi) çeşitler ekimden yaklaşık 150-160 gün sonra hasat olgunluğuna gelir; nisan-mayıs ekimlerinde hasat genellikle eylül-ekim aylarına denk gelir. Yer fıstığı indeterminant bir bitki olduğu için uygun söküm zamanını belirlemek zor ve çok önemlidir. Sökümden sonra meyveli bitkiler kurutulur; aflatoksin riskini azaltmak için olgunlaşan meyveler vakit geçirilmeden sökülmeli ve yağmurlardan etkilenmeden kısa sürede harman edilmelidir.